Hnífasmíðin á hug minn allan
Páll Kristjánsson, betur þekktur sem Palli hnífasmiður, hefur stundað handverk og hnífasmíði í rúm 40 ár. Á vinnustofu sinni í Álafosskvosinni skapar hann einstaka gripi úr fjölbreyttum efniviði, allt frá gömlum trjám og hrútshornum til surtarbrands og mammútstanna. Palli hefur búið í Kvosinni í tæpa þrjá áratugi og segir náttúruna, kyrrðina og fólkið þar hafa haft mikil áhrif á líf sitt. Þegar hann situr ekki við hnífasmíðina er líklegt að hann sé í eldhúsinu að undirbúa matarboð eða gera tilraunir með eitthvað óvenjulegt góðgæti.
Frá kanínurækt til hnífasmíði
Palli hefur alla tíð haft gaman af því að skapa eitthvað með höndunum og áhugamálin hafa verið bæði mörg og óvenjuleg. Áður en hnífasmíðin tók yfir fékkst hann meðal annars við að rækta bonsai úr íslenskum trjám, kanínur til manneldis og ánamaðka fyrir veiðimenn. Hann gaf einnig út matreiðslubæklinga og hefur alltaf verið óhræddur við að prófa eitthvað nýtt.
Það var svo fyrir rúmum 40 árum sem áhuginn á hnífasmíði kviknaði fyrir alvöru.
„Bjarni bróðir minn stóð fyrir eldsmíðanámskeiði með dönskum eldsmið. Ég sótti það og heillaðist algjörlega af þessu handverki,“ segir Palli.
Þar með var ekki aftur snúið. Hnífasmíðin varð að ástríðu sem hefur fylgt honum allar götur síðan.
Palli man enn vel eftir fyrsta hnífnum sem hann smíðaði og hefur varðveitt hann í öll þessi ár. Skaftið er úr kindalegg, hrútshorni og hvalstönn, efnivið sem gefur gripnum sérstakan svip og segir sína sögu.
Fegurðin leynist í gömlum trjám
Það er ekki aðeins smíðin sjálf sem heillar Palla heldur líka leitin að rétta efniviðnum. Hann hefur sérstakt dálæti á íslenskum viði og safnar meðal annars gömlum og veikum trjám sem aðrir myndu ef til vill ekki sjá mikil not fyrir.
„Ég safna gömlum og veikum trjám, til dæmis reyniviði og birki með krabbamein, sem gefa af sér sérstaklega fallega hnífa.“
Það sem kann að virðast ónýtur viður í augum annarra getur því orðið að fallegum og verðmætum grip í höndum Palla. Hann notar einnig ýmis önnur náttúruleg efni, svo sem hestshófa, hrútshorn og hreindýrahorn.
Palli segir vinnuna við að safna efniviðnum og verka hann vera stóran hluta af ánægjunni.
„Fyrir utan að smíða hnífinn og sjá hann að loknu verki hef ég mjög gaman af því að safna að mér efnivið og verka hann til að nota við gerð skaftsins.“
Að hans mati þarf góður hnífur að uppfylla nokkur mikilvæg skilyrði. Skaftið verður að falla vel að hendi, blaðið að vera beitt og henta þeim verkefnum sem hnífnum er ætlað að sinna. Svo skemmir auðvitað ekki fyrir að gripurinn sé fallegur á að líta.
Á löngum ferli hefur Palli smíðað fjölda hnífa en segist ekki sjá eftir að hafa selt neinn þeirra. Ástæðan er einföld: hann hefur haldið sínum allra uppáhalds.
Sá hnífur er enginn venjulegur gripur, enda gerður úr íslenskum surtarbrandi, sem er um 12–16 milljóna ára gamall viður, og mammútstönn.
Ástríða sem nær langt út fyrir vinnustofuna
Þótt Palli hafi stundað hnífasmíði í meira en fjóra áratugi hefur áhuginn ekkert dofnað. Þvert á móti virðist handverkið vera orðið órjúfanlegur hluti af lífi hans.
„Ég veit ekki alveg hvort ég geti sagt að persónuleiki minn sé í hnífunum mínum en ég get sagt að hnífasmíði er mín ástríða og hönnun á hníf nær langt út fyrir vinnustofuna mína.“
Hugmyndirnar fylgja honum því ekki aðeins þegar hann situr við vinnuborðið heldur einnig í daglegu lífi.
„Ég get með sanni sagt að hnífasmíðin á hug minn allan.“
Fann friðinn í Álafosskvosinni
Palli hefur búið í Álafosskvosinni í tæpa þrjá áratugi og segir staðinn hafa breytt lífi sínu til hins betra.
„Í Álafosskvosinni hef ég fundið frið og ró, bæði í gegnum náttúruperluna sem umvefur allt og þá ómetanlegu vini sem ég hef eignast hér í Kvosinni.“
Hann segir umhverfið hafa haft góð áhrif á líðan sína og að hann hafi orðið rólegri, glaðari og kátari eftir að hann flutti þangað.
Nálægðin við náttúruna er honum sérstaklega dýrmæt. Frá vinnustólnum sínum og eldhúsglugganum sér hann Álafossinn, sem er aðeins í um tíu metra fjarlægð.
Þegar Palli er spurður hvað sé best við að búa og starfa í Mosfellsbæ þarf hann því ekki að hugsa sig lengi um.
„Kyrrðin og þögnin í Kvosinni og nálægðin við Álafossinn sem ég sé úr vinnustólnum mínum og eldhúsglugganum.“
Hann hefur þó séð miklar breytingar á Mosfellsbæ á þeim árum sem hann hefur búið hér. Fólki hefur fjölgað, umferðin aukist og hraðinn í samfélaginu er orðinn meiri.
Palli telur mikilvægt að hlúa vel að sögu Álafosskvosarinnar og varðveita sérstöðu hennar þegar bærinn heldur áfram að vaxa.
„Mér finnst mikilvægt að hlúa að sögu Kvosarinnar og í uppbyggingu svæðisins að varðveita ásýnd Álafosskvosarinnar eins og hún er.“
Hann er sannfærður um að Kvosin muni áfram skipa sérstakan sess í bæjarlífinu.
„Álafosskvosin á eftir að vera kennileiti Mosfellsbæjar til framtíðar.“
Eldhúsperri með ástríðu fyrir matargerð
Hnífasmíðin er þó ekki eina ástríðan í lífi Palla. Matargerðin er ekki síður fyrirferðarmikil.
Þegar hann er ekki á vinnustofunni er hann gjarnan í eldhúsinu að undirbúa matarboð fyrir börn, barnabörn og vini. Boðin eru ekki af skornum skammti, enda segist hann iðulega halda matarboð tvisvar til fimm sinnum í viku.
Palli hefur sérstakt dálæti á að nýta hráefni úr íslenskri náttúru og er óhræddur við að prófa óvenjulegar aðferðir og uppskriftir.
Hann nefnir meðal annars hreindýrasviðasultu, grafið kjöt og fisk, paté og ýmsar sultur sem hann útbýr úr hráefni sem vinir og vandamenn skilja eftir á pallinum hjá honum til frekari úrvinnslu.
En það er eitt sem fjölskyldan hefur lært í gegnum tíðina: þegar Palli er í eldhúsinu vill hann helst fá að vera þar einn.
„Oft kalla börnin mig eldhúsperra því að það má ekki hjálpa mér við neitt í eldhúsinu, hvort sem um ræðir eldamennsku, uppvask, frágang eða nokkur önnur eldhúsverk.“
Það er því greinilegt að Palli hefur sínar eigin aðferðir, hvort sem hann er að smíða hníf eða að undirbúa veislumat.
Góður afi og lausnamiðaður klikkhaus
Palli tekur sjálfan sig ekki of hátíðlega og þegar hann er beðinn um að lýsa sér í fáeinum orðum kemur svarið um hæl.
„Góður afi og lausnamiðaður klikkhaus.“
Lýsingin segir ef til vill heilmikið um manninn sem hefur í gegnum tíðina ræktað kanínur, ánamaðka og bonsai, smíðað hnífa úr milljóna ára gömlum efniviði og haldið matarboð nokkrum sinnum í viku.
Það er að minnsta kosti ljóst að Palla skortir hvorki hugmyndaflug né áhuga á að skapa eitthvað nýtt.
Eftir meira en 40 ár við handverkið og tæpa þrjá áratugi í Álafosskvosinni er þó eitt sem hann virðist ekki hafa áhyggjur af: óuppfylltir draumar.
Þegar hann er spurður hvað hann eigi enn eftir að gera sem hann hafi lengi dreymt um er svarið stutt og laggott.
„Draumar mínir hafa ræst nú þegar.“
Og það er kannski einmitt það fallegasta við sögu Palla hnífasmiðs, að hafa fundið sér stað þar sem náttúran, handverkið, fjölskyldan og vinirnir mynda þá heild sem gerir lífið gott. Þar situr hann með Álafossinn fyrir utan gluggann, hugmyndirnar í kollinum og næsta hníf eða matarboð í undirbúningi.






